CFA Foundation

Appearance

Công cụ và kỹ thuật phân tích — analytical tools 🛠️ ​

Cùng một bộ báo cáo tài chính, hai hãng to nhỏ khác nhau in ra hai cột số chênh nhau cả chục lần. Đặt hai cột số tuyệt đối cạnh nhau thì không so được — hãng to dĩ nhiên mọi con đều to hơn.

Vậy làm sao đọc một báo cáo lạ và so được hai hãng khác cỡ, hay so chính một hãng qua nhiều năm?

File này dựng bốn công cụ biến báo cáo trần thành dạng đọc được, rồi nêu công dụng và giới hạn của tỷ số:

  • Phân tích common-size — quy mọi dòng về phần trăm để bỏ yếu tố quy mô.
  • Phân tích bằng biểu đồ — nhìn xu hướng và cơ cấu qua thời gian.
  • Phân tích hồi quy — tìm quan hệ giữa các biến để dự báo.
  • Phân tích tỷ số — chia hai dòng cho nhau để lộ một quan hệ; kèm năm công dụng và năm giới hạn.

Ký hiệu trong file ​

Format VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

  • COGS — cost of goods sold — giá vốn hàng bán.
  • GPM — gross profit margin — biên lợi nhuận gộp.
  • NPM — net profit margin — biên lợi nhuận ròng.

1. Phân tích common-size — chuẩn hóa về phần trăm ​

1.1. Common-size dọc — vertical common-size ​

Quy mỗi dòng của báo cáo về phần trăm của một dòng gốc, để bỏ hẳn yếu tố quy mô hãng to hay nhỏ.

tỷ số common-size dọc bảng cân đối=dòng bảng cân đốitổng tài sảntỷ số common-size dọc báo cáo kết quả=dòng báo cáo kết quảdoanh thu
  • Biến (trái sang phải):
    • dòng bảng cân đối — bất kỳ khoản nào: tiền, phải thu, hàng tồn kho, nợ.
    • tổng tài sản — mẫu số chung của mọi dòng bảng cân đối; nên mọi dòng đọc thành "chiếm bao nhiêu phần trăm tổng tài sản".
    • dòng báo cáo kết quả — bất kỳ khoản nào: COGS, chi phí bán hàng, lợi nhuận.
    • doanh thu — mẫu số chung của báo cáo kết quả; nên mỗi dòng đọc thành "ngốn bao nhiêu phần trăm mỗi đồng doanh thu".

Công thức này nói gì: thay vì nói "COGS 60 triệu", nói "COGS chiếm 60% doanh thu". Con phần trăm này so được giữa hãng to và hãng nhỏ, và so được qua nhiều năm. Một số dòng common-size chính là tỷ số quen: lợi nhuận gộp trên doanh thu = GPM, lợi nhuận ròng trên doanh thu = NPM.

  • ⚙️ Cơ chế: chia cho dòng gốc thì yếu tố quy mô triệt tiêu, chỉ còn lại cơ cấu — đồng tiền đi vào đâu, bao nhiêu phần.
  • 🔍 Cách nhận diện: đề cho bảng các dòng đã ở dạng phần trăm cộng lại bằng 100% (tài sản) hoặc lấy doanh thu làm 100% (báo cáo kết quả) → đây là common-size dọc.
  • 💡 Ý nghĩa: đọc nhanh được biên lợi nhuận và xu hướng chi phí qua thời gian; ví dụ COGS từ 60.9% xuống 59.6% qua ba năm là dấu hiệu kiểm soát chi phí tốt dần.

1.2. Common-size ngang — horizontal common-size ​

Quy mỗi dòng về bội số của giá trị năm gốc (năm đầu đặt bằng 1.0), để nhìn tốc độ tăng trưởng tương đối.

  • ⚙️ Cơ chế: chia mỗi năm cho năm gốc → năm gốc thành 1.0, các năm sau thành 1.1, 1.4… đọc thẳng ra "đã tăng bao nhiêu lần so với mốc".
  • 🔍 Cách nhận diện: bảng có cột năm gốc bằng 1.0, các cột sau là bội số.
  • 💡 Ý nghĩa: lộ xu hướng và tốc độ tăng tương đối giữa các khoản; ví dụ nợ dài hạn tăng lên 1.8 lần trong khi tài sản cố định ròng tụt còn 0.8 lần là tín hiệu cơ cấu vốn đang lệch về vay nợ.
  • ⚠️ Bẫy: common-size ngang phụ thuộc cách trình bày — năm mới nhất có thể nằm bên trái (Figure 37.1) hoặc bên phải (Figure 37.2). Đọc đề phải xác định cột nào là năm gốc trước khi kết luận tăng hay giảm.

2. Phân tích bằng biểu đồ — graphical analysis ​

Vẽ số liệu thành hình để nhìn xu hướng và cơ cấu, thứ mà bảng số dày khó lộ ngay.

  • Biểu đồ cột chồng — stacked column / stacked bar: mỗi năm một cột, các khoản chồng lên nhau trong cột.
    • 💡 Ý nghĩa: thấy được cả tổng (chiều cao cột) lẫn cơ cấu (tỷ trọng từng mảng) thay đổi qua năm.
  • Biểu đồ đường — line graph: mỗi khoản một đường theo thời gian.
    • 💡 Ý nghĩa: lộ rõ khoản nào đang tăng, khoản nào đang giảm; ví dụ khoản phải trả thương mại tăng còn tiền mặt giảm là cảnh báo sớm vấn đề thanh khoản, cần đào tiếp.

3. Phân tích hồi quy — regression analysis ​

Tìm quan hệ thống kê giữa hai hay nhiều biến, rồi dùng quan hệ đó để dự báo.

  • ⚙️ Cơ chế: ước lượng một đường khớp dữ liệu lịch sử (ví dụ quan hệ giữa tăng trưởng GDP và doanh thu hãng).
  • 💡 Ý nghĩa: dùng quan hệ đã ước lượng để dự báo — biết GDP kỳ tới thì suy ra doanh thu kỳ tới. Chi tiết kỹ thuật hồi quy thuộc phần định lượng, ở đây chỉ nêu vai trò trong dự báo.

4. Phân tích tỷ số — ratio analysis ​

Chia một dòng báo cáo cho một dòng khác để lộ một quan hệ mà con số trần che mất. Đây là công cụ trọng tâm của cả reading; bốn nhóm tỷ số chi tiết nằm ở 02_ty-so-4-nhom.md.

4.1. Tỷ số dùng để làm gì — năm công dụng ​

Tỷ số mạnh ở chỗ gợi ra câu hỏi cần đào, hơn là tự trả lời dứt khoát:

  • Dự báo lợi nhuận và dòng tiền tương lai.
  • Đánh giá độ linh hoạt của hãng — khả năng tăng trưởng và trả nợ ngay cả khi gặp biến cố bất ngờ.
  • Chấm điểm năng lực quản trị — ban lãnh đạo dùng tài sản hiệu quả tới đâu.
  • Theo dõi thay đổi của hãng và ngành qua thời gian.
  • So với đối thủ trong cùng ngành.

4.2. Tỷ số lừa ta ở đâu — năm giới hạn ​

Tỷ số không phải chân lý tự thân; phải đọc trong bối cảnh:

  • Một con lẻ vô nghĩa — tỷ số chỉ có ý nghĩa khi so với hãng khác hoặc với chính lịch sử hãng đó.

  • Khác chuẩn kế toán làm lệch so sánh — đặc biệt khi so hãng Mỹ với hãng ngoài Mỹ; phải điều chỉnh số trước khi so.

  • Hãng đa ngành khó tìm chuẩn so — không có một bộ tỷ số ngành nào khớp cho hãng hoạt động nhiều ngành.

  • Không kết luận bằng một tỷ số — mọi tỷ số phải đọc cùng nhau, một con không đủ.

  • Khó định mốc so chuẩn — xác định giá trị mục tiêu hay khoảng chấp nhận được cho một tỷ số đòi hỏi phán đoán.

  • ⚠️ Bẫy: định nghĩa tỷ số khác nhau giữa các nhà phân tích — ví dụ "nợ" có người tính cả nợ thương mại, có người chỉ tính nợ chịu lãi. Điều quan trọng không phải đúng một định nghĩa, mà là một người dùng nhất quán một định nghĩa qua các kỳ và các hãng so sánh.

5. Liên hệ bức tranh gốc ​

  • Bốn công cụ phục vụ một mục tiêu — biến báo cáo trần thành dạng so sánh được: common-size bỏ quy mô, biểu đồ lộ xu hướng, hồi quy để dự báo, tỷ số lộ quan hệ.
  • Tỷ số là công cụ chính nhưng không phải máy ra phán quyết — nó gợi câu hỏi cần đào, không tự kết luận; đọc lẻ một con là sai phương pháp.
  • Vì sao quan trọng cho định giá: common-size và tỷ số là bước biến dữ liệu kế toán thô thành factor đọc được — nguyên liệu cho mọi phân tích sức khỏe và định giá ở các file con sau.

✅ Tự kiểm nhanh ​

  • Common-size dọc bảng cân đối chia cho gì, báo cáo kết quả chia cho gì? → Bảng cân đối chia tổng tài sản; báo cáo kết quả chia doanh thu. (mục 1.1)
  • Muốn xem COGS có cải thiện qua ba năm không thì chuẩn hóa COGS theo dòng nào? → Theo doanh thu (common-size dọc báo cáo kết quả) — đó chính là một trừ biên lợi nhuận gộp. (mục 1.1)
  • Một tỷ số đứng riêng một mình có kết luận được sức khỏe hãng không? → Không — phải so với hãng khác hoặc lịch sử hãng đó, và đọc cùng các tỷ số liên quan. (mục 4.2)
  • Hai nhà phân tích tính "nợ" khác nhau thì tỷ số nợ ai đúng? → Không có ai "đúng" tuyệt đối; cốt yếu là mỗi người dùng nhất quán một định nghĩa khi so sánh. (mục 4.2)