CFA Foundation

Appearance

Đo mức tập trung của ngành — concentration measures 📊 ​

Khi hai hãng lớn trong một ngành sáp nhập, nhà chức trách lo sức mạnh thị trường dồn cục. Nhưng cách đo phổ biến nhất — cộng thị phần vài hãng lớn nhất — đôi khi gần như không nhúc nhích sau vụ sáp nhập, bỏ sót mối nguy.

File này về hai con số đo mức tập trung là CR_N và HHI:

  • Khác nhau — một con bắt được cú dồn sức mạnh đó, con kia thì không.
  • Giống nhau ở điểm yếu — cả hai dễ đánh lừa nếu đọc tách rời rào cản gia nhập.

Ký hiệu trong file ​

Format VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

  • CR_N — N-firm concentration ratio — tỷ lệ tập trung N hãng: tổng thị phần N hãng lớn nhất.
  • HHI — Herfindahl-Hirschman Index — chỉ số tập trung: tổng bình phương thị phần các hãng.
  • s_i — thị phần (phần trăm doanh số) của hãng lớn thứ i.
  • N — số hãng lớn nhất đưa vào tính (vd 4 hãng).

1. Nhận diện loại cấu trúc thị trường ​

  • ⚙️ Cách làm: nhìn số lượng hãng, mức độ cạnh tranh ngoài giá, rào cản gia nhập, và bản chất sản phẩm thay thế, rồi đối chiếu với bảng đặc điểm ở 02_bon-cau-truc.md.
  • 🔍 Dấu hiệu phân biệt then chốt: sự phụ thuộc lẫn nhau rõ rệt giữa quyết định giá-sản lượng của các hãng là đặc trưng của mọi thị trường độc quyền nhóm (cạnh tranh độc quyền có thể có chút phụ thuộc nhưng nhẹ hơn nhiều, vì có rất nhiều hãng).
  • ⚠️ Giới hạn: chỉ phân loại đặc điểm chính KHÔNG cho biết sức định giá thực tế của từng hãng, cũng không cho biết giá thị trường lệch bao xa so với giá cạnh tranh hoàn hảo. Cái ta thực sự muốn đo là độ co giãn cầu của hãng, nhưng đo trực tiếp rất khó và sai số lớn.

2. Tỷ lệ tập trung N hãng — N-firm concentration ratio ​

CRN=∑i=1Nsi
  • Biến:
    • si — thị phần (phần trăm doanh số thị trường) của hãng lớn thứ i.
    • N — số hãng lớn nhất đưa vào tính (vd 4 hãng).

Công thức này nói gì: cộng thẳng thị phần của N hãng lớn nhất. Đơn giản, dễ hiểu — nhưng KHÔNG đo trực tiếp sức định giá hay độ co giãn cầu.

  • ⚙️ Cơ chế / nhược điểm: kém nhạy với sáp nhập. Hai hãng lớn nhập lại có thể đẩy sức mạnh thị trường lên rõ rệt mà tổng thị phần top-N gần như không đổi (xem ví dụ ở bai-tap.md).
  • 🔍 Cách nhận diện: "tổng thị phần N hãng lớn nhất" = tỷ lệ tập trung N hãng.

3. Chỉ số Herfindahl-Hirschman — Herfindahl-Hirschman Index ​

HHI=∑i=1Nsi2
  • Biến:
    • si — thị phần của hãng lớn thứ i, biểu diễn dạng số thập phân (vd 25% = 0.25).
    • Bình phương trước khi cộng — đây là điểm mấu chốt.

Công thức này nói gì: cộng bình phương thị phần của các hãng lớn nhất. Vì bình phương nên hãng càng lớn càng đóng góp nhiều hơn theo cấp số — nhờ vậy HHI bắt được tác động của sáp nhập tốt hơn tỷ lệ tập trung thẳng.

  • ⚙️ Cơ chế nhạy với sáp nhập: ghép hai thị phần a và b thành a+b làm HHI tăng thêm 2ab (vì (a+b)2=a2+b2+2ab) — phần tăng này lộ ra ngay, trong khi CRN cộng thẳng nên không đổi.
  • 🔍 Cách nhận diện: ưu điểm của HHI so với tỷ lệ tập trung = nhạy hơn với sáp nhập (Module Quiz 12.3 câu 1).

4. Giới hạn chung của cả hai thước đo ​

  • ⚠️ Bỏ qua rào cản gia nhập: cả hai đều không tính tới rào cản. Một hãng thị phần cao vẫn có thể ÍT sức định giá nếu rào cản thấp — vì hễ tăng giá là đối thủ tiềm tàng nhảy vào. Khi đó độ co giãn cầu của hãng hiện hữu vẫn cao dù thị phần và chỉ số tập trung đều cao.
  • 💡 Hệ quả đầu tư: chỉ số tập trung là thước đo gián tiếp (proxy) cho mức cạnh tranh, không phải thước đo trực tiếp sức định giá. Phải đọc kèm rào cản gia nhập mới khỏi bị đánh lừa.

✅ Tự kiểm nhanh ​

  • Acme 25, Blake 15, Conroy 15, Delta 10, Eton 5 — CR4 và HHI trước/sau khi Acme+Blake sáp nhập? → CR4 nhích 65% → 70%, HHI nhảy 0.1175 → 0.1950. (bài 5.1)
  • Ưu điểm của HHI so với tỷ lệ tập trung N hãng là gì? → Nhạy hơn với sáp nhập (cả hai đều không tính rào cản; HHI không dễ tính hơn). (bài 5.2)
  • Thị phần 60% và HHI rất cao nhưng rào cản gần như 0 — có sức định giá lớn không? → Không; rào cản thấp khiến cầu vẫn co giãn, phải đọc kèm rào cản. (bài 5.3)