CFA Foundation

Appearance

🗂️ Asset and market classification — phân loại tài sản và thị trường ​

  • Motivation:

    • Trước khi bàn cách mua bán một tài sản,chúng ta cần một bộ ngăn kéo để xếp tài sản đó:
      • cổ phiếu khác trái phiếu chỗ nào,
      • vàng vật chất khác hợp đồng vàng ra sao,
      • mua trên sàn khác mua lúc phát hành lần đầu thế nào.

  • Question:

    • Vì sao cùng gọi là "thị trường" mà
      • có chỗ giá đều đặn minh bạch,
      • có chỗ lại thưa thớt và khó định giá?
    • Bộ LABEL để xếp đúng tài sản và thị trường chính là lời giải.

  • File này dựng 8 trục phân loại, gom thành 3 cụm:

    • Bản thân tài sản — tài chính hay thực, nợ hay vốn chủ, công hay tư (mục 2).
    • Cách giao và phái sinh — vật chất hay tài chính, giao ngay hay tương lai (mục 3).
    • Loại thị trường — sơ cấp hay thứ cấp, tiền tệ hay vốn, truyền thống hay thay thế (mục 4).

Ký hiệu trong file ​

  • File này dùng thuật ngữ phổ thông, không thêm viết tắt mới ngoài bản gom ở concept.md.

1. Bức tranh tổng — một tài sản mang nhiều nhãn cùng lúc ​

  • ⚙️ Cơ chế —

    • tám trục phân loại KHÔNG loại trừ nhau;
    • mỗi trục cắt theo một tiêu chí riêng,
      • nên một tài sản thực tế đeo nhiều nhãn cùng lúc.

  • 🔍 Ví dụ một cổ phiếu Apple vừa phát hành thêm — cùng lúc là:

    • tài sản tài chính · vốn chủ · công khai · thị trường vốn · sơ cấp · truyền thống.
    • Sáu nhãn từ sáu trục khác nhau, không mâu thuẫn.

  • 💡 Ý nghĩa —

    • đừng hỏi "tài sản này thuộc loại nào" như thể chỉ một đáp án; phải hỏi "trên trục nào".
    • Đề thường chỉ định một trục (ví dụ "sơ cấp hay thứ cấp") và đáp án nằm đúng trên trục đó.

2. Phân loại bản thân tài sản ​

2.1. Tài chính hay thực — financial vs real ​

⚙️ Cơ chế — tách theo bản chất "giấy tờ quyền" hay "vật chất":

  • Tài sản tài chính — chứng khoán (cổ phiếu, trái phiếu), hợp đồng phái sinh, tiền tệ.
  • Tài sản thực — bất động sản, thiết bị, hàng hóa, vật chất khác.

2.2. Nợ hay vốn chủ — debt vs equity ​

⚙️ Cơ chế — trong chứng khoán tài chính, tách theo loại quyền:

  • Nợ — lời hứa trả lại tiền đã vay.
  • Vốn chủ — phần sở hữu công ty.

2.3. Công khai hay tư — public vs private ​

⚙️ Cơ chế — tách theo mức bị quản và nơi giao dịch:

  • Công khai — giao dịch trên sàn hoặc qua nhà tạo lập giá, chịu giám sát của cơ quan quản lý.
  • Tư — không giao dịch công khai, thường kém thanh khoản, không bị quản.

💡 Ý nghĩa — ranh giới công/tư quyết định chất lượng dữ liệu: tài sản công khai cho dữ liệu giá đều, sạch, point-in-time; tài sản tư cho dữ liệu thưa, định giá chủ quan — đây là lý do module nghiên cứu của anh bám cổ phiếu large-cap niêm yết.

3. Phân loại theo phái sinh và thời điểm giao ​

3.1. Phái sinh tài chính hay vật chất — financial vs physical derivative ​

⚙️ Cơ chế — hợp đồng phái sinh có giá trị phụ thuộc (suy ra) từ giá trị tài sản khác; tách theo loại tài sản nền:

  • Phái sinh tài chính — dựa trên cổ phiếu, chỉ số cổ phiếu, nợ, chỉ số nợ, hợp đồng tài chính khác.
  • Phái sinh vật chất — dựa trên giá trị tài sản vật chất như vàng, dầu, lúa mì.

3.2. Giao ngay hay giao tương lai — spot vs future delivery ​

⚙️ Cơ chế — tách theo thời điểm nhận hàng:

  • Thị trường giao ngay (spot) — giao nhận tài sản ngay.
  • Hợp đồng giao tương lai — kỳ hạn (forward), tương lai (futures), quyền chọn (option).
    • Quyền chọn — cho người mua quyền (không bắt buộc) mua hoặc bán tài sản trong một khoảng thời gian hoặc tại ngày tương lai ở giá định trước.

4. Phân loại thị trường ​

4.1. Sơ cấp hay thứ cấp — primary vs secondary ​

⚙️ Cơ chế — tách theo việc chứng khoán mới hay cũ:

  • Sơ cấp — thị trường cho chứng khoán mới phát hành.
  • Thứ cấp — nơi bán lại chứng khoán sau phát hành.

🔍 Cách nhận diện — nhìn tiền chảy về đâu: sơ cấp thì tiền về công ty phát hành; thứ cấp thì tiền về cổ đông cũ đang bán. Đặt lệnh mua trên sàn London = thứ cấp, mua cổ phiếu hiện hữu từ chủ cũ. (Đào sâu ở 07_so-cap-thu-cap-cau-truc.md.)

4.2. Tiền tệ hay vốn — money vs capital market ​

⚙️ Cơ chế — tách theo kỳ hạn nợ, KHÔNG theo loại tài sản:

  • Thị trường tiền tệ — chứng khoán nợ kỳ hạn từ một năm trở xuống.
  • Thị trường vốn — nợ dài hạn và cổ phiếu không có ngày đáo hạn cụ thể.

⚠️ Bẫy — ranh giới là kỳ hạn một năm: tín phiếu kho bạc ba tháng thuộc thị trường tiền tệ, trái phiếu mười năm thuộc thị trường vốn. Cổ phiếu LUÔN thuộc thị trường vốn vì không có kỳ hạn.

4.3. Truyền thống hay thay thế — traditional vs alternative ​

⚙️ Cơ chế — tách theo độ quen thuộc và dễ định giá:

  • Truyền thống — nợ và vốn chủ.
  • Thay thế — hedge fund (quỹ phòng hộ), hàng hóa, bất động sản, đồ sưu tầm, đá quý, hợp đồng thuê, thiết bị.

🔍 Cách nhận diện tài sản thay thế — thường khó định giá, kém thanh khoản, đòi nhà đầu tư thẩm định kỹ, nên hay bán ở mức chiết khấu.

5. Liên hệ bức tranh gốc ​

  • Cặp sơ cấp/thứ cấp và tiền tệ/vốn quay lại chi tiết ở file 07 (cấu trúc thị trường) và xuyên suốt Trục 5 (Fixed Income — nơi kỳ hạn là biến trung tâm).
  • Phân biệt công khai/tư giải thích vì sao nghiên cứu định lượng bám cổ phiếu niêm yết: chỉ ở đó mới có dữ liệu point-in-time đủ dày để kiểm định không rò rỉ.
  • Một tài sản đeo nhiều nhãn là tư duy nền cho phân nhóm dữ liệu: cùng "cổ phiếu" nhưng công/tư, large/small-cap, ngành khác nhau thì rủi ro và phân phối lợi tức khác hẳn, không gộp chung khi so sánh.

✅ Tự kiểm nhanh ​

  • Tín phiếu kho bạc kỳ hạn ba tháng thuộc thị trường tiền tệ hay vốn? → tiền tệ; kỳ hạn từ một năm trở xuống. (mục 4.2)
  • Mua cổ phiếu đang niêm yết là sơ cấp hay thứ cấp, tiền chảy về đâu? → thứ cấp; tiền về cổ đông cũ, không về công ty. (mục 4.1)
  • Vì sao tài sản thay thế hay bán ở mức chiết khấu? → khó định giá, kém thanh khoản, đòi thẩm định kỹ nên kén người mua. (mục 4.3)
  • Một cổ phiếu phát hành thêm đeo những nhãn nào? → tài chính, vốn chủ, công khai, thị trường vốn, sơ cấp, truyền thống — sáu trục khác nhau. (mục 1)