Năm loại quyền chọn thực — real options 🎯

NPV tính ra một con số coi như mọi quyết định đã chốt từ đầu: làm hay không làm, làm thì làm tới cùng.

Nhưng đời thật cho phép đổi ý — thấy giá đồng rớt thì đóng mỏ, thấy nhu cầu cao thì tăng giá, thấy dự án hỏng thì bỏ dở để cắt lỗ. Quyền đổi ý đó có giá trị, mà NPV trần không bắt được. Vậy đo và cộng giá trị của quyền đổi ý vào dự án thế nào?

File này dựng năm loại quyền chọn thực:

• Quyền hoãn — chờ thêm thông tin rồi mới đầu tư.
• Quyền bỏ dở — rút khỏi dự án để cắt lỗ.
• Quyền mở rộng — rót thêm nếu thấy đáng.
• Quyền linh hoạt — đổi giá hoặc đổi cách sản xuất.
• Quyền nền tảng — bản thân dự án là một quyền chọn theo giá tài sản.

---

Ký hiệu trong file

File này thiên về phân loại khái niệm, ít công thức. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

• real option — real option — quyền chọn thực: quyền (không bắt buộc) đổi hành động về sau.
• NPV — net present value — giá trị hiện tại ròng (định nghĩa đầy đủ ở 02_npv-irr-roic.md).

---

1. Bản chất quyền chọn thực và tính không-âm

1.1. Định nghĩa quyền chọn thực

Quyền chọn thực là các hành động tương lai mà công ty có thể làm, với điều kiện họ đã đầu tư vào dự án hôm nay.

• ⚙️ Cơ chế: giống quyền chọn tài chính (quyền mua, quyền bán) ở chỗ cho người giữ quyền nhưng không nghĩa vụ thực hiện một hành động tương lai. "Thực" (real) vì gắn với tài sản và hoạt động thật, không phải hợp đồng trên sàn.
• 🔍 Cách nhận diện: đề mô tả "công ty có thể hoãn / mở rộng / bỏ dở / đổi giá trong tương lai" → đang nói về một quyền chọn thực.

1.2. Vì sao quyền chọn không bao giờ mang giá trị âm

• ⚙️ Cơ chế: vì là quyền chứ không phải nghĩa vụ, nếu trong tương lai hành động đó hóa ra có giá trị âm thì người giữ đơn giản là không thực hiện (không thực thi quyền). Mất nhiều nhất là không dùng tới, chứ không lỗ thêm.
• 💡 Ý nghĩa: quyền chọn thực bồi thêm vào NPV chứ không trừ đi — nó chỉ làm dự án hấp dẫn hơn hoặc giữ nguyên, không bao giờ làm xấu đi (chưa kể chi phí mua quyền).

---

2. Năm loại quyền chọn thực

2.1. Quyền hoãn — timing option

• ⚙️ Cơ chế: cho phép công ty trì hoãn việc đầu tư vì kỳ vọng sẽ có thông tin tốt hơn trong tương lai.
• 🔍 Nhận diện: đề nói "chờ thêm dữ liệu thị trường rồi quyết", "hoãn rót vốn tới khi rõ hơn" → quyền hoãn.
• 💡 Ý nghĩa: chờ đắt vì mất phần lời trong lúc chờ, nhưng tránh được rủi ro lao vào lúc còn mù mờ — quyền hoãn cân hai cái đó.

2.2. Quyền bỏ dở — abandonment option

• ⚙️ Cơ chế: cho phép ban quản lý rút khỏi dự án giữa chừng. Bỏ dở khi giá trị hiện tại dòng tiền tăng thêm từ việc thoát ra lớn hơn giá trị hiện tại dòng tiền tăng thêm từ việc tiếp tục.
• 🔍 Nhận diện: đề nói "có thể bán thanh lý dự án", "rút lui nếu kết quả xấu" → quyền bỏ dở.
• 💡 Ý nghĩa: giống lệnh cắt lỗ trong giao dịch — giới hạn phần thua, làm dự án bớt rủi ro nên đáng giá hơn.

2.3. Quyền mở rộng — expansion option

• ⚙️ Cơ chế: cho phép công ty đầu tư thêm vào các dự án tương lai nếu thấy chúng sẽ tạo giá trị. Còn gọi quyền tăng trưởng (growth option).
• 🔍 Nhận diện: đề nói "nếu thành công có thể rót thêm để mở rộng" → quyền mở rộng.
• 💡 Ý nghĩa: giống quyền mua — chỉ rót thêm khi đã thấy đáng, nên phần lời mở để ngỏ mà phần lỗ bị chặn.

2.4. Quyền linh hoạt — flexibility option

Cho người quản lý lựa chọn về mặt vận hành dự án. Hai dạng chính:

• Quyền đặt giá (price-setting option):
  • ⚙️ Cơ chế: cho phép đổi giá bán. Ví dụ nhu cầu cao thì nâng giá để hưởng lợi từ cầu mạnh mà không cần tăng sản lượng.
  • 🔍 Nhận diện: đề nói "có thể tăng giá khi cầu cao" → quyền đặt giá.
• Quyền linh hoạt sản xuất (production-flexibility option):
  • ⚙️ Cơ chế: đổi cách sản xuất — cho công nhân làm tăng ca, dùng nguyên liệu đầu vào khác, hoặc sản xuất loại sản phẩm khác.
  • 🔍 Nhận diện: đề nói "có thể cho làm tăng ca / đổi nguyên liệu / đổi loại sản phẩm" → quyền linh hoạt sản xuất.

2.5. Quyền nền tảng — fundamental option

• ⚙️ Cơ chế: bản thân dự án là một quyền chọn, vì lời lãi của nó phụ thuộc giá một tài sản cơ sở. Ví dụ mỏ đồng: lời lãi bám giá đồng trên thị trường. Giá đồng thấp thì không nên mở mỏ; giá cao thì mở mỏ rất lời. Người vận hành có quyền đóng mỏ khi giá thấp và mở khi giá cao.
• 🔍 Nhận diện: đề nói "lời lãi dự án phụ thuộc giá hàng hóa / tài sản cơ sở" → quyền nền tảng.
• 💡 Ý nghĩa: đây là loại gần quyền chọn tài chính nhất — giá trị dự án dao động theo giá tài sản cơ sở y như quyền chọn dao động theo giá cổ phiếu.

---

3. Đưa quyền chọn thực vào phân tích

Hai cách kết hợp quyền chọn thực vào quyết định:

• Cách 1 — ước giá trị quyền rồi cộng vào NPV:

$$\text{NPV tổng}=\text{NPV không quyền chọn}+\text{giá trị quyền chọn}-\text{chi phí mua quyền}$$

• Biến: ước giá trị quyền bằng mô hình định giá quyền chọn (option pricing) hoặc cây quyết định (decision tree), rồi cộng vào NPV gốc, trừ phần chi phí phải bỏ ra để có quyền đó.
• Công thức này nói gì: dự án có quyền đổi ý đáng giá hơn dự án cứng nhắc đúng bằng giá trị quyền (trừ chi phí giành quyền).
• Cách 2 — coi NPV trần là giá sàn: đơn giản coi NPV không tính quyền chọn là giá trị tối thiểu của dự án. Quyền chọn chỉ làm dự án tốt hơn, nên NPV trần là mức thấp nhất — nếu NPV trần đã dương thì có thêm quyền chọn càng chắc nên làm.

---

4. Liên hệ bức tranh gốc

• Quyền chọn thực vá điểm mù của NPV trần — NPV trần coi mọi quyết định đã khóa từ đầu; quyền chọn thực bắt giá trị của việc được đổi ý khi có thêm thông tin. Bỏ qua nó là định giá thấp các dự án linh hoạt.
• Không bao giờ âm là điểm cốt — vì là quyền chứ không nghĩa vụ, xấu thì không thực hiện; nên luôn bồi thêm (hoặc giữ nguyên) NPV, đáng để cộng vào.
• Vì sao quan trọng với anh (nền quant) — quyền chọn thực chính là tư duy quyền chọn tài chính áp vào tài sản thật; định giá nó bằng cây quyết định là một DAG có nhánh điều kiện theo trạng thái thị trường, đúng kiểu mô hình quyết định nhiều bước anh hay dựng.

---

✅ Tự kiểm nhanh

• Vì sao quyền chọn thực không bao giờ có giá trị âm? → Là quyền chứ không nghĩa vụ; nếu hành động hóa ra xấu thì không thực hiện, nên chỉ bồi thêm hoặc giữ nguyên NPV. (mục 1.2)
• Quyền cho công ty làm tăng ca hay đổi nguyên liệu là loại nào? → Quyền linh hoạt (dạng linh hoạt sản xuất). (mục 2.4, Quiz 24.2 #4)
• Quyền bỏ dở thực hiện khi nào? → Khi giá trị hiện tại dòng tiền từ việc thoát ra lớn hơn từ việc tiếp tục. (mục 2.2)
• Mỏ đồng đóng khi giá thấp mở khi giá cao là quyền loại nào? → Quyền nền tảng (lời lãi phụ thuộc giá tài sản cơ sở). (mục 2.5)
• Hai cách đưa quyền chọn thực vào phân tích là gì? → Ước giá trị quyền rồi cộng vào NPV (trừ chi phí mua quyền); hoặc coi NPV trần là giá trị tối thiểu của dự án. (mục 3)