CFA Foundation

Appearance

Nguyên tắc phân bổ vốn và cạm bẫy — principles and pitfalls 📐 ​

Một công ty đã chi 100 nghìn đô thuê hãng nghiên cứu thị trường khảo sát nhu cầu cho sản phẩm mới. Khi tính NPV dự án, có nên cộng 100 nghìn đó vào chi phí không?

Trực giác nói "tiền đã bỏ ra thì phải tính chứ" — nhưng đáp án đúng lại là không, và hiểu vì sao là cốt lõi của cả file.

File này dựng hai phần:

  • Nguyên tắc nền — dòng tiền nào được đưa vào tính, dòng tiền nào phải gạt ra.
  • Cạm bẫy — chỗ người quản lý hay tính sai, chia thành lỗi tính toán và lỗi tâm lý.

Ký hiệu trong file ​

Format VIẾT TẮT → English → nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

  • sunk cost — sunk cost — chi phí chìm: tiền đã chi, không lấy lại, không phụ thuộc quyết định nhận/loại.
  • opportunity cost — opportunity cost — chi phí cơ hội: giá trị bỏ lỡ của lựa chọn tốt nhất kế tiếp.
  • incremental cash flow — incremental cash flow — dòng tiền tăng thêm: phần tiền thay đổi vì làm dự án.
  • cannibalization — cannibalization — ăn lẹm doanh thu: sản phẩm mới cướp doanh số của sản phẩm cũ.
  • externality — positive externality — tác động lan tỏa tốt: dự án làm tăng doanh số các dòng sản phẩm khác.

1. Bốn nguyên tắc nền ​

1.1. Bản đồ bốn nguyên tắc ​

Trước khi cắm số vào NPV phải lọc đúng dòng tiền. Bốn nguyên tắc lọc:

  • Dùng dòng tiền sau thuế, không dùng lợi nhuận kế toán — tiền thật mới quan trọng.
  • Chỉ tính dòng tiền tăng thêm — phần thay đổi vì dự án, gạt chi phí chìm.
  • Bắt cả tác động lan sang phần khác của công ty — ăn lẹm và lan tỏa tốt.
  • Tôn trọng thời điểm dòng tiền — tiền sớm đáng hơn tiền muộn.

1.2. Dùng dòng tiền sau thuế, không dùng lợi nhuận kế toán ​

  • ⚙️ Cơ chế: lợi nhuận kế toán dựng trên cơ sở dồn tích (accrual), không phản ánh đúng thời điểm tiền vào ra. Giá trị công ty dựa trên tiền thật giữ lại được, không phải tiền nộp cho nhà nước → phải dùng dòng tiền sau thuế.
  • 🔍 Cách nhận diện: đề đưa "lợi nhuận ròng kế toán" để dụ dùng cho quyết định → sai; phải quy về dòng tiền sau thuế.
  • 💡 Ý nghĩa — nhớ khoản tiết kiệm thuế phi tiền mặt: chi phí khấu hao không phải tiền chi ra nhưng làm giảm thuế phải nộp → phần thuế tiết kiệm được nhờ khấu hao là một dòng tiền vào thật, phải đưa vào phân tích.

1.3. Chỉ tính dòng tiền tăng thêm — gạt chi phí chìm ​

dòng tiền tăng thêm=(dòng tiền nếu LÀM dự án)−(dòng tiền nếu KHÔNG làm)
  • Biến:
    • dòng tiền tăng thêm — incremental cash flow — chỉ phần thay đổi vì quyết định làm dự án.

Công thức này nói gì: chỉ những đồng tiền đổi khác giữa hai kịch bản làm và không làm mới được tính. Thứ không đổi giữa hai kịch bản thì không liên quan tới quyết định.

  • ⚠️ Bẫy lớn nhất — chi phí chìm (sunk cost): tiền đã chi và không tránh được dù có làm dự án hay không thì KHÔNG đưa vào. Khoản 100 nghìn đô khảo sát thị trường đã trả rồi — làm hay không làm dự án đều mất khoản đó, nó không thay đổi theo quyết định → là chi phí chìm → bỏ ra ngoài.
    • Phân biệt với chi phí còn tránh được: chi phí phát triển công thức sản phẩm mới chỉ phát sinh nếu quyết định làm → đây là dòng tiền tăng thêm, PHẢI tính. Mấu chốt: khoản đó có đổi theo quyết định không.

1.4. Bắt tác động sang phần khác của công ty ​

Dự án không sống một mình — nó kéo theo doanh số các sản phẩm khác.

  • Ăn lẹm doanh thu (cannibalization):
    • ⚙️ Cơ chế: sản phẩm mới cướp doanh số của sản phẩm cũ. Ví dụ hãng nước ngọt ra bản ăn kiêng, khách bỏ bản thường sang bản ăn kiêng → doanh số bản thường tụt.
    • 🔍 Nhận diện: đề nói "một phần khách hiện tại chuyển sang sản phẩm mới" → trừ phần doanh số mất đi vào dòng tiền dự án (tác động âm).
  • Lan tỏa tốt (positive externality):
    • ⚙️ Cơ chế: làm dự án làm tăng doanh số các dòng khác. Ví dụ hãng máy giặt thêm máy sấy cùng bộ, khách thích mua trọn bộ nên doanh số máy giặt cũng tăng.
    • 🔍 Nhận diện: đề nói "tăng doanh số sản phẩm hiện có" → cộng phần tăng đó vào dòng tiền dự án (tác động dương).

1.5. Tôn trọng thời điểm dòng tiền ​

  • ⚙️ Cơ chế: quyết định phân bổ vốn tính tới giá trị thời gian của tiền — tiền nhận sớm đáng hơn tiền nhận muộn, vì có thể tái đầu tư sớm.
  • 💡 Ý nghĩa: đây chính là lý do công thức NPV chia mỗi dòng tiền cho (1+k)t — t càng lớn (càng muộn) thì teo càng nhiều. Hai dự án cùng tổng thu nhưng dự án thu sớm có NPV cao hơn.

2. Cạm bẫy — lỗi tính toán ​

Lỗi nhận thức (cognitive error) là tính sai do dữ liệu hoặc phép tính, khác lỗi tâm lý ở phần 3.

  • ⚠️ Dự báo kém (poor forecasting): phân bổ sai chi phí chung (overhead), hoặc quên dự đoán đối thủ sẽ phản ứng thế nào với dự án.
  • ⚠️ Quên chi phí của vốn nội bộ: vốn công ty tự tạo ra (lợi nhuận giữ lại) không miễn phí — đáng lẽ trả cổ tức cho cổ đông, nên chi phí của nó bằng chi phí vốn chủ. Công ty ngại chia cổ tức có thể dùng lợi nhuận giữ lại rót vào dự án kém vì tưởng vốn đó "không mất tiền".
  • ⚠️ Tính sai lạm phát: có thể phân tích theo giá danh nghĩa hoặc giá thực, nhưng phải nhất quán — dùng dòng tiền thực thì phải chiết khấu bằng mức thực, đừng trộn danh nghĩa với thực.

3. Cạm bẫy — lỗi tâm lý ​

Thiên lệch hành vi (behavioral bias) là lỗi do phán đoán chủ quan, không phải do phép tính.

  • ⚠️ Dự án cưng của sếp (pet projects): dự án được lãnh đạo cấp cao chống lưng dễ có dự báo lạc quan thái quá và ít bị soi kỹ như dự án khác.
  • ⚠️ Quán tính lập ngân sách (inertia): ngân sách vốn năm nay cứ na ná năm trước — neo vào quá khứ thay vì cân nhắc lại cơ hội mới mỗi năm. Dấu hiệu: ngân sách vốn đứng yên hoặc tăng nhưng tỷ suất sinh lời lại giảm.
  • ⚠️ Quyết theo EPS hay ROE ngắn hạn: người quản lý mà lương thưởng gắn với EPS hoặc ROE có thể né các dự án NPV dương dài hạn vì chúng làm tụt EPS/ROE trong ngắn hạn.
  • ⚠️ Không chịu tìm ý tưởng tốt hơn: có một ý "tạm được" rồi là chốt luôn, không tìm tiếp ý "tốt hơn". Vì nảy ý tưởng là bước quan trọng nhất (file 02 mục 1.2), dừng sớm ở đây làm hỏng cả quy trình.

4. Liên hệ bức tranh gốc ​

  • Lọc đúng dòng tiền là một nửa trận đánh — NPV ở file 02 chỉ đúng nếu cắm đúng số: sau thuế, chỉ phần tăng thêm, gạt chi phí chìm, cộng/trừ tác động lan tỏa. Cắm sai một khoản là NPV lệch.
  • Chi phí chìm với chi phí cơ hội — hai mặt đối nhau — chi phí chìm đã mất thì bỏ ra (không đổi theo quyết định); chi phí cơ hội thì phải cộng vào (giá trị bỏ lỡ vì chọn dự án này). Lẫn hai cái là lỗi đọc đề phổ biến.
  • Vì sao quan trọng với anh (nền quant) — các cạm bẫy này đúng họ hàng với bias trong backtest: đưa nhầm biến chìm vào hay bỏ sót biến lan tỏa đều lệch kết luận, y như leakage hay confounder anh hay canh.

✅ Tự kiểm nhanh ​

  • Khoản 100 nghìn đô đã trả cho khảo sát thị trường — có tính vào NPV dự án không? → Không; là chi phí chìm, không đổi theo quyết định làm hay không. (mục 1.3, Quiz 24.2 #3)
  • Chi phí phát triển công thức sản phẩm mới — có tính không? → Có; chỉ phát sinh nếu làm dự án, nên là dòng tiền tăng thêm. (mục 1.3)
  • Hãng máy giặt thêm máy sấy làm doanh số máy giặt tăng — gọi là gì, tính sao? → Lan tỏa tốt; cộng phần doanh số tăng vào dòng tiền dự án. (mục 1.4, Quiz 24.2 #2)
  • Vì sao dùng dòng tiền sau thuế chứ không dùng lợi nhuận kế toán? → Lợi nhuận kế toán dồn tích, không phản ánh đúng thời điểm tiền; giá trị dựa trên tiền thật giữ lại sau thuế. (mục 1.2)
  • Vốn nội bộ (lợi nhuận giữ lại) có miễn phí không? → Không; chi phí bằng chi phí vốn chủ vì đáng lẽ trả cổ tức. (mục 2)
  • Lỗi tính toán khác lỗi tâm lý ở đâu? → Lỗi tính toán là sai dữ liệu/phép tính (dự báo kém, sai lạm phát); lỗi tâm lý là sai phán đoán (dự án cưng, quán tính ngân sách). (mục 2, 3)