Lạm phát tác động lên FIFO và LIFO — inflation impact 🔢

Một cửa hàng nhập cùng một món hàng nhiều đợt trong năm, mỗi đợt giá nhập một khác vì lạm phát đẩy giá lên. Cuối năm bán bớt một phần, còn tồn một phần.

Câu hỏi: khi bán, nên coi mình bán đi lô hàng giá cũ (rẻ) hay lô hàng giá mới (đắt)?

• Đây không phải chuyện thùng hàng nào rời kho trước — mà là gán con số chi phí nào cho phần đã bán và phần còn tồn.
• Cùng một dòng tiền vật lý y hệt, chọn cách gán khác nhau cho ra giá vốn khác nhau, lợi nhuận khác nhau, thuế khác nhau, và dòng tiền thực khác nhau.

File này dựng phần tính toán trọng tâm của cả cụm:

• Ba phương pháp gán chi phí (FIFO, LIFO, bình quân gia quyền) khi giá tăng cho kết quả lệch nhau ra sao.
• Một ví dụ ba năm tính từng bước, tự kiểm bằng đẳng thức tồn kho.
• Hiện tượng thanh lý LIFO (LIFO liquidation) làm lợi nhuận giả tăng một cách không bền.

---

Ký hiệu trong file

Format VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

• FIFO — first-in, first-out — nhập trước xuất trước: phần bán đi gán chi phí lô cũ nhất; phần tồn lại gán chi phí lô mới nhất.
• LIFO — last-in, first-out — nhập sau xuất trước: phần bán đi gán chi phí lô mới nhất; phần tồn lại gán chi phí lô cũ nhất.
• Bình quân gia quyền — weighted average cost — gán cho mọi đơn vị một chi phí trung bình của cả kho.
• COGS — cost of goods sold — giá vốn hàng bán.
• BI — beginning inventory — tồn kho đầu kỳ.
• EI — ending inventory — tồn kho cuối kỳ.
• GP — gross profit — lợi nhuận gộp (doanh thu trừ COGS).
• Thanh lý LIFO — LIFO liquidation — khi công ty LIFO bán quá lượng nhập trong kỳ, phải xả vào lớp tồn kho cũ giá thấp.

---

1. Bức tranh tổng — gán chi phí

1.1. Đẳng thức xương sống

Mọi tính toán tồn kho đều quay quanh một đẳng thức luôn đúng:

$$\text{BI}+\text{Mua vào}=\text{COGS}+\text{EI}$$

• Biến (trái sang phải):
  • BI — beginning inventory — giá trị hàng tồn đầu kỳ.
  • Mua vào — purchases — giá trị hàng nhập trong kỳ.
  • COGS — cost of goods sold — chi phí phần hàng đã bán.
  • EI — ending inventory — giá trị hàng còn tồn cuối kỳ.

Công thức này nói gì: tổng tiền hàng đưa vào (tồn đầu + mua thêm) phải chảy ra đúng hai cửa — phần đã bán (COGS) và phần còn lại (EI). Tổng chi phí cố định; phương pháp định giá chỉ quyết định chia tổng đó vào COGS hay vào EI bao nhiêu.

• 💡 Đây là chìa khóa của toàn cụm: nếu một phương pháp dồn nhiều chi phí vào COGS thì nó để lại ít cho EI, và ngược lại. COGS cao thì EI thấp — hai cái luôn bù trừ nhau.

1.2. Ba phương pháp gán chi phí

Cùng một kho, ba cách quyết định "lô nào tính là đã bán":

• FIFO — nhập trước xuất trước: coi phần bán là lô cũ nhất.

  • Phần tồn lại = lô mới nhất → EI gán giá gần đây, sát giá thị trường.

• LIFO — nhập sau xuất trước: coi phần bán là lô mới nhất.

  • Phần tồn lại = lô cũ nhất → EI gán giá cũ, có thể lệch xa giá thị trường.

• Bình quân gia quyền: trộn cả kho thành một giá trung bình, gán đều cho cả phần bán lẫn phần tồn.

  • Kết quả luôn nằm giữa FIFO và LIFO.

• ⚠️ Bẫy IFRS cấm LIFO: IFRS chỉ cho FIFO và bình quân gia quyền. LIFO chỉ hợp lệ dưới US GAAP. Nên mọi so sánh "FIFO so LIFO" là chuyện của công ty báo cáo theo US GAAP.

---

2. Khi giá tăng — ai cao ai thấp

Đây là kịch bản trọng tâm: giá nhập tăng dần, lượng tồn ổn định hoặc tăng. LIFO gán lô mới (đắt) vào phần bán, FIFO gán lô cũ (rẻ) vào phần bán.

2.1. Bảng so sánh toàn cảnh

Khoản mục	FIFO	LIFO	Bình quân
COGS (giá vốn)	thấp	cao	giữa
Lợi nhuận gộp / lãi ròng	cao	thấp	giữa
EI (tồn cuối kỳ)	cao, sát giá nay	thấp, theo giá cũ	giữa
Thuế phải nộp	cao	thấp	giữa
Dòng tiền sau thuế	thấp	cao	giữa
Vòng quay tồn kho	thấp	cao	giữa
Current ratio	cao	thấp	giữa

• ⚙️ Cơ chế gốc — từ đẳng thức mục 1.1:
  • LIFO dồn lô đắt vào COGS → COGS cao → phần còn lại cho EI ít, lại là lô cũ rẻ → EI thấp.
  • FIFO dồn lô rẻ vào COGS → COGS thấp → EI giữ lô mới đắt → EI cao.
• ⚙️ Vì sao dòng tiền LIFO cao hơn — mấu chốt thực chất: COGS cao kéo lợi nhuận xuống → thuế thấp → ít tiền chảy ra ngoài nộp thuế → giữ lại nhiều tiền mặt hơn. Đây là lý do thực dụng để công ty Mỹ chọn LIFO: tiết kiệm thuế khi lạm phát.
• 🔍 Cách nhận diện: đề nói "rising prices, stable or increasing quantities" → áp ngay bảng trên. Hỏi COGS cao hơn ở đâu → LIFO. Hỏi EI sát giá hiện tại hơn → FIFO.
• ⚠️ Bẫy đánh đổi ngược chiều: LIFO cho lợi nhuận thấp nhưng dòng tiền cao — hai thứ ngược nhau. Đừng tưởng lợi nhuận thấp là dở; phần "mất" trên lợi nhuận đổi lại bằng tiền thuế tiết kiệm được.

2.2. Khi giá giảm — đảo hết lại

Giảm phát thì mọi kết luận trên lật ngược: LIFO COGS thấp, lợi nhuận cao, EI cao, thuế cao. Lý do: lô mới giờ là lô rẻ, LIFO dồn lô rẻ vào COGS.

• 💡 Cách nhớ gọn: không thuộc lòng hai bảng. Chỉ cần nhớ "LIFO bán lô mới nhất", rồi xét lô mới đang đắt (giá tăng) hay rẻ (giá giảm) là suy ra hết.

2.3. Sơ đồ ghi nhớ FIFO-LIFO khi giá tăng

Đọc đồ thị:

• Đề bài — giá nhập tăng, cùng một kho, hỏi mỗi phương pháp đẩy COGS và các con số sau đó về đâu.
• Giả định nền — giá nhập tăng dần, lượng tồn ổn định hoặc tăng (không thanh lý LIFO — xem mục 4).
• Cách đọc — đi từ node gốc xuống: phương pháp chọn lô nào để bán → đẩy COGS cao hay thấp → kéo theo cụm bốn hệ quả ở đáy (lãi, tồn cuối, thuế, tiền mặt).
• Giá trị — node đáy gói trọn đánh đổi: FIFO đẹp lợi nhuận và bảng cân đối nhưng tốn thuế; LIFO xấu lợi nhuận nhưng giữ được tiền mặt.

---

3. Ví dụ tính từng bước — Willock Corporation

Công ty bán lẻ, giá bán và giá nhập đều tăng 5% mỗi năm, mua hàng đầu mỗi năm. (Schweser answer key — số gốc trong text nguồn.)

3.1. Dữ liệu

Số đơn vị	Năm 1	Năm 2	Năm 3
Bán	10,000	12,000	16,000
Tồn đầu kỳ	0	4,000	7,000
Mua vào	14,000	15,000	10,000
Sẵn để bán	14,000	19,000	17,000
Tồn cuối kỳ	4,000	7,000	1,000

Giá đơn vị	Năm 1	Năm 2	Năm 3
Giá bán	100	105	110
Giá nhập	80	84	88

• Doanh thu $=\text{số bán}\times \text{giá bán}$: Năm 1 $=\mathrm{10,000}\times 100=\mathrm{1,000,000}$; Năm 2 $=\mathrm{12,000}\times 105=\mathrm{1,260,000}$; Năm 3 $=\mathrm{16,000}\times 110=\mathrm{1,760,000}$.
• Mua vào (tiền) $=\text{số mua}\times \text{giá nhập}$: Năm 1 $=\mathrm{14,000}\times 80=\mathrm{1,120,000}$; Năm 2 $=\mathrm{15,000}\times 84=\mathrm{1,260,000}$; Năm 3 $=\mathrm{10,000}\times 88=\mathrm{880,000}$.

3.2. FIFO — tính từng năm

FIFO để lại lô mới nhất trong tồn cuối kỳ, COGS lấy từ đẳng thức $\text{COGS}=\text{BI}+\text{Mua}-\text{EI}$.

• Năm 1: EI 4,000 đơn vị toàn từ lô vừa mua @80 $\Rightarrow \text{EI}=\mathrm{4,000}\times 80=\mathrm{320,000}$.
  • $\text{COGS}=0+\mathrm{1,120,000}-\mathrm{320,000}=\mathrm{800,000}$.
  • $\text{GP}=\mathrm{1,000,000}-\mathrm{800,000}=\mathrm{200,000}$.
• Năm 2: EI 7,000 đơn vị từ lô mới nhất @84 $\Rightarrow \text{EI}=\mathrm{7,000}\times 84=\mathrm{588,000}$.
  • $\text{COGS}=\mathrm{320,000}+\mathrm{1,260,000}-\mathrm{588,000}=\mathrm{992,000}$.
  • $\text{GP}=\mathrm{1,260,000}-\mathrm{992,000}=\mathrm{268,000}$.
• Năm 3: EI 1,000 đơn vị từ lô mới nhất @88 $\Rightarrow \text{EI}=\mathrm{1,000}\times 88=\mathrm{88,000}$.
  • $\text{COGS}=\mathrm{588,000}+\mathrm{880,000}-\mathrm{88,000}=\mathrm{1,380,000}$.
  • $\text{GP}=\mathrm{1,760,000}-\mathrm{1,380,000}=\mathrm{380,000}$.

3.3. LIFO — tính từng năm

LIFO để lại lô cũ nhất trong tồn cuối kỳ.

• Năm 1: chưa có tồn đầu, EI 4,000 vẫn @80 $\Rightarrow \text{EI}=\mathrm{320,000}$.
  • $\text{COGS}=0+\mathrm{1,120,000}-\mathrm{320,000}=\mathrm{800,000}$; $\text{GP}=\mathrm{200,000}$.
  • Năm 1 LIFO bằng FIFO vì không có tồn đầu và cả năm chỉ một giá nhập.
• Năm 2: EI 7,000 lấy lớp cũ trước — 4,000 từ lô @80 + 3,000 từ lô @84.
  • $\text{EI}=\mathrm{4,000}\times 80+\mathrm{3,000}\times 84=\mathrm{320,000}+\mathrm{252,000}=\mathrm{572,000}$.
  • $\text{COGS}=\mathrm{320,000}+\mathrm{1,260,000}-\mathrm{572,000}=\mathrm{1,008,000}$.
  • $\text{GP}=\mathrm{1,260,000}-\mathrm{1,008,000}=\mathrm{252,000}$.
• Năm 3: bán 16,000 nhưng chỉ mua 10,000 → ăn vào tồn cũ; EI còn 1,000 là lớp cũ nhất @80.
  • $\text{EI}=\mathrm{1,000}\times 80=\mathrm{80,000}$.
  • $\text{COGS}=\mathrm{572,000}+\mathrm{880,000}-\mathrm{80,000}=\mathrm{1,372,000}$.
  • $\text{GP}=\mathrm{1,760,000}-\mathrm{1,372,000}=\mathrm{388,000}$.

3.4. Đối chiếu kết quả

Lợi nhuận gộp	Năm 1	Năm 2	Năm 3
FIFO	200,000	268,000	380,000
LIFO	200,000	252,000	388,000
FIFO biên gộp	20.00%	21.27%	21.59%
LIFO biên gộp	20.00%	20.00%	22.05%

• Tự kiểm đẳng thức (Năm 2 LIFO): $\text{BI}+\text{Mua}=\mathrm{320,000}+\mathrm{1,260,000}=\mathrm{1,580,000}$; $\text{COGS}+\text{EI}=\mathrm{1,008,000}+\mathrm{572,000}=\mathrm{1,580,000}$. Khớp.
• Năm 2 — FIFO biên gộp cao hơn (21.27% so với 20.00%): giá tăng và tồn tăng, đúng quy luật mục 2 — FIFO COGS thấp, lợi nhuận cao.
• Năm 3 — LIFO biên gộp lại cao hơn (22.05% so với 21.59%): kết quả ngược quy luật. Thủ phạm là thanh lý LIFO — mục 4 mổ xẻ.

---

4. Thanh lý LIFO — LIFO liquidation

4.1. Cơ chế

Thanh lý LIFO xảy ra khi công ty LIFO bán nhiều hơn lượng nhập trong kỳ, buộc phải xả vào các lớp tồn kho cũ giá thấp. Ở Willock Năm 3: bán 16,000 nhưng chỉ mua 10,000, nên 6,000 đơn vị phải lấy từ lớp cũ @80–84.

• ⚙️ Cơ chế: lớp cũ giá rẻ rơi vào COGS → COGS thấp giả tạo → lợi nhuận và biên lợi nhuận bị thổi lên. Phần lãi thừa này là lãi lạm phát tích cũ từ những năm giá thấp, giờ mới hiện ra.
• 🔍 Cách nhận diện: công ty LIFO mà biên lợi nhuận tăng trong kỳ giá đang lên là dấu hiệu nghi thanh lý LIFO. Kiểm bằng cách soi dự trữ LIFO (LIFO reserve) trong thuyết minh: nếu nó giảm trong kỳ → khả năng có thanh lý.
• ⚠️ Bẫy không bền: lãi tăng từ thanh lý LIFO không lặp lại được — công ty không thể bán mãi tồn kho cũ mà không nhập bù. Nhà phân tích phải loại phần lãi này khi đánh giá khả năng sinh lời thực.

4.2. Vì sao quản trị có thể lạm dụng

Ban quản trị có thể cố ý rút tồn kho (giảm nhập) để kích thanh lý LIFO, thổi lợi nhuận kỳ này lên cho đẹp báo cáo. Nhưng thanh lý cũng có thể do nguyên nhân ngoài tầm kiểm soát — đình công, thiếu nguyên liệu từ nhà cung cấp, hoặc đơn hàng giảm khiến chủ động hạ tồn.

• 💡 Ý nghĩa cho nhà phân tích: thấy lợi nhuận LIFO đẹp bất thường, đừng mừng vội — soi dự trữ LIFO và lượng tồn kho. Lãi từ thanh lý là lãi một lần, không phản ánh sức kiếm tiền bền của doanh nghiệp.

---

5. Liên hệ bức tranh gốc

• Đẳng thức $\text{BI}+\text{Mua}=\text{COGS}+\text{EI}$ là gốc của mọi thứ — chọn phương pháp chỉ là chọn chia tổng cố định đó vào COGS hay EI. COGS cao thì EI thấp, luôn bù trừ.
• Đánh đổi lợi nhuận và tiền mặt ngược chiều — giá tăng thì LIFO cho lợi nhuận thấp nhưng tiền mặt cao (nhờ thuế thấp); FIFO ngược lại. Đọc một con số lợi nhuận phải biết nó là sản phẩm của phương pháp nào.
• Vì sao quan trọng cho định giá và so sánh: hai công ty cùng ngành, một LIFO một FIFO, lợi nhuận và tồn kho không so trực tiếp được — phải quy về cùng phương pháp (qua dự trữ LIFO) trước khi xếp hạng. Thanh lý LIFO còn cài một cú nhiễu lợi nhuận một lần cần loại bỏ. Cách thuyết minh tồn kho và những điểm nhà phân tích phải soi nằm ở 03_trinh-bay-cong-bo.md.

---

✅ Tự kiểm nhanh

• Đẳng thức xương sống của tồn kho? → $\text{BI}+\text{Mua}=\text{COGS}+\text{EI}$; tổng cố định, phương pháp chỉ chia vào COGS hay EI. (mục 1.1)
• Giá tăng, tồn ổn định — COGS ai cao hơn, FIFO hay LIFO? → LIFO cao (bán lô mới đắt). Kéo theo lợi nhuận thấp, thuế thấp, tiền mặt cao. (mục 2.1)
• Vì sao dòng tiền LIFO cao hơn dù lợi nhuận thấp hơn? → Lợi nhuận thấp → thuế thấp → ít tiền chảy ra nộp thuế → giữ nhiều tiền mặt hơn. (mục 2.1)
• Willock Năm 2 LIFO: EI bao nhiêu, COGS bao nhiêu? → EI = $\mathrm{4,000}\times 80+\mathrm{3,000}\times 84=\mathrm{572,000}$; COGS = $\mathrm{320,000}+\mathrm{1,260,000}-\mathrm{572,000}=\mathrm{1,008,000}$. (mục 3.3)
• Năm 3 vì sao biên gộp LIFO lại cao hơn FIFO dù giá tăng? → Thanh lý LIFO: bán 16,000 mua chỉ 10,000, xả lớp cũ giá rẻ vào COGS → lợi nhuận thổi lên. (mục 4.1)
• Soi gì để phát hiện thanh lý LIFO? → Dự trữ LIFO trong thuyết minh giảm trong kỳ + lượng tồn kho giảm. (mục 4.1)