💧 Lập trực tiếp và gián tiếp — direct and indirect method

Cùng một doanh nghiệp, cùng một kỳ, dòng tiền hoạt động (CFO) ra đúng một con số — nhưng có hai cách trình bày để tới con số đó. Cách trực tiếp liệt kê thẳng tiền thu khách, tiền trả nhà cung cấp; cách gián tiếp bắt đầu từ lãi ròng rồi gỡ ngược về tiền.

Vì sao giữ hai cách, và vì sao cách gián tiếp lại bỏ qua khấu hao theo kiểu khác hẳn cách trực tiếp?

File này dựng:

• Cách trực tiếp — quy lần lượt từng dòng KQKD về tiền thu/chi.
• Cách gián tiếp — công thức lãi ròng cộng khoản không tiền trừ đầu tư vốn lưu động.
• Cách lập CFI và CFF — từ thay đổi tài sản dài hạn và vốn chủ.
• Ví dụ 20X7 — chạy cả hai cách ra cùng CFO, rồi ráp thành báo cáo trọn vẹn.

---

Ký hiệu trong file

Định dạng VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

• CFO — cash flow from operations — dòng tiền từ hoạt động kinh doanh.
• CFI — cash flow from investing — dòng tiền từ hoạt động đầu tư.
• CFF — cash flow from financing — dòng tiền từ hoạt động tài trợ.
• NI — net income — lãi ròng (lợi nhuận sau thuế).
• NCC — noncash charges — khoản hạch toán không phải tiền (khấu hao, lỗ/lãi thanh lý).
• WC_INV — working capital investment — mức đầu tư thêm vào vốn lưu động.
• COGS — cost of goods sold — giá vốn hàng bán.
• AP — accounts payable — khoản phải trả.
• PP&E — property, plant and equipment — tài sản cố định hữu hình.
• DTL — deferred tax liability — thuế thu nhập hoãn lại phải trả.

---

1. Bức tranh tổng — hai cách tới cùng một CFO

• Đầu vào (xanh đậm) — cùng một báo cáo KQKD và bảng cân đối nuôi cả hai cách.

• Hai nhánh (xanh nhạt) — trực tiếp quy từng dòng doanh thu/chi phí về tiền; gián tiếp đi từ lãi ròng rồi điều chỉnh.

• Đầu ra (xanh lá) — hai nhánh gặp nhau ở cùng một CFO; CFI và CFF lập giống hệt nhau bất kể chọn cách nào.

• ⚙️ Cơ chế khác biệt:

  • Trực tiếp — bỏ qua khấu hao và lỗ/lãi thanh lý, vì chúng vốn không phải dòng tiền nên không xuất hiện khi liệt kê tiền thu/chi.
  • Gián tiếp — phải cộng/trừ lại khấu hao và lỗ/lãi, vì xuất phát từ lãi ròng vốn đã bị các khoản đó tác động — phải gỡ ra để về tiền.

• 💡 Ý nghĩa: trực tiếp cho thấy rõ tiền thu chi từng nguồn (hữu ích để dự báo); gián tiếp phơi bày khoảng cách giữa lãi và tiền (hữu ích để soi chất lượng lợi nhuận). Đa số doanh nghiệp dùng gián tiếp vì gọn hơn.

---

2. Ví dụ nền 20X7 — dữ liệu dùng chung

Cả file dùng chung bộ số này (Schweser answer key, lập theo US GAAP). Báo cáo KQKD 20X7 (đơn vị: USD):

Khoản	Số tiền
Doanh thu (Sales)	104.000
Giá vốn hàng bán (COGS)	40.000
Lương (Wages)	5.000
Khấu hao (Depreciation)	7.000
Lãi vay (Interest)	1.000
Lãi từ hoạt động liên tục	51.000
Lãi bán đất (gain)	10.000
Lỗ thanh lý PP&E (loss)	2.000
Lãi trước thuế	59.000
Thuế thu nhập	20.000
Lãi ròng (NI)	39.000
Cổ tức công bố	8.500

Các khoản bảng cân đối thay đổi (cuối 20X7 so với 20X6), phần liên quan CFO:

Khoản	20X7	20X6	Thay đổi
Phải thu (tài sản)	10.000	9.000	tăng 1.000
Hàng tồn kho (tài sản)	5.000	7.000	giảm 2.000
Phải trả (nợ)	9.000	5.000	tăng 4.000
Lương phải trả (nợ)	4.500	8.000	giảm 3.500
Lãi vay phải trả (nợ)	3.500	3.000	tăng 500
Doanh thu nhận trước (nợ)	6.000	2.000	tăng 4.000
Thuế phải nộp (nợ)	5.000	4.000	tăng 1.000
Thuế hoãn lại phải trả DTL (nợ)	20.000	15.000	tăng 5.000

---

3. Cách trực tiếp — quy từng dòng về tiền

Bảy bước của cách trực tiếp, rút gọn:

• Bước 1 — bắt đầu từ doanh thu trên đỉnh KQKD.
• Bước 2-4 — với mỗi dòng, tìm tài sản/nợ liên quan trên bảng cân đối, tính mức thay đổi, điều chỉnh dòng đó theo quy tắc dấu (tài sản tăng trừ, nợ tăng cộng).
• Bước 5 — xong một dòng thì sang dòng KQKD kế tiếp.
• Bước 6 — bỏ qua khoản không tiền (khấu hao, lỗ/lãi thanh lý) vì không phải dòng tiền.
• Bước 7 — cộng tất cả dòng tiền lại ra CFO.

Để quy tắc dấu chạy nhất quán, coi mọi chi phí là số âm (giá vốn, lương) trước khi điều chỉnh.

3.1. Tiền thu từ khách hàng

$$\text{Tiền thu}=\text{Doanh thu}-\mathrm{\Delta }\text{Phải thu}+\mathrm{\Delta }\text{Doanh thu nhận trước}$$

• Biến (trái sang phải):
  • Doanh thu — bán hàng trên KQKD.
  • $\mathrm{\Delta }\text{Phải thu}$ — mức tăng khoản phải thu (tài sản tăng nên trừ).
  • $\mathrm{\Delta }\text{Doanh thu nhận trước}$ — mức tăng khoản nợ doanh thu nhận trước (nợ tăng nên cộng).

Dòng	USD
Doanh thu	104.000
Tăng phải thu	(1.000)
Tăng doanh thu nhận trước	4.000
Tiền thu từ khách	107.000

• Tự kiểm: $\mathrm{104,000}-\mathrm{1,000}+\mathrm{4,000}=\mathrm{107,000}$. Khớp.

3.2. Tiền trả nhà cung cấp

Phải qua hai chặng: từ giá vốn ra lượng mua trong kỳ (điều chỉnh tồn kho), rồi từ lượng mua ra tiền trả (điều chỉnh phải trả).

$$\text{Mua trong kỳ}=\text{COGS}-\mathrm{\Delta }\text{Tồn kho},\text{Tiền trả}=\text{Mua trong kỳ}-\mathrm{\Delta }\text{Phải trả}$$

• Biến:
  • COGS — giá vốn hàng bán (coi là số âm).
  • $\mathrm{\Delta }\text{Tồn kho}$ — thay đổi hàng tồn kho; tồn kho giảm nghĩa là bán hàng cũ trong kho nên mua ít hơn giá vốn.
  • $\mathrm{\Delta }\text{Phải trả}$ — thay đổi khoản phải trả; phải trả tăng nghĩa là mua chịu được nên tiền trả ít hơn lượng mua.

Dòng	USD
Giá vốn hàng bán	(40.000)
Giảm tồn kho	2.000
Lượng mua	(38.000)
Tăng phải trả	4.000
Tiền trả nhà cung cấp	(34.000)

• Tự kiểm: $-\mathrm{40,000}+\mathrm{2,000}=-\mathrm{38,000}$; $-\mathrm{38,000}+\mathrm{4,000}=-\mathrm{34,000}$. Khớp.

3.3. Tiền trả lương, lãi vay, thuế

Mỗi dòng quy như nhau: chi phí (âm) cộng/trừ thay đổi nợ liên quan.

Tiền trả lương	USD
Chi phí lương	(5.000)
Giảm lương phải trả	(3.500)
Tiền trả nhân viên	(8.500)

• Tự kiểm trả lương: lương phải trả giảm 3.500 nghĩa là kỳ này trả cả nợ lương cũ nên tiền ra nhiều hơn chi phí: $-\mathrm{5,000}-\mathrm{3,500}=-\mathrm{8,500}$. (Nợ giảm thì trừ.)

Tiền trả lãi vay	USD
Chi phí lãi vay	(1.000)
Tăng lãi vay phải trả	500
Tiền trả lãi vay	(500)

• Tự kiểm trả lãi: lãi vay phải trả tăng 500 nghĩa là ghi chi phí 1.000 nhưng mới trả 500: $-\mathrm{1,000}+500=-500$. (Nợ tăng thì cộng.)

Tiền nộp thuế	USD
Chi phí thuế	(20.000)
Tăng thuế phải nộp	1.000
Tăng thuế hoãn lại DTL	5.000
Tiền nộp thuế	(14.000)

• Tự kiểm nộp thuế: $-\mathrm{20,000}+\mathrm{1,000}+\mathrm{5,000}=-\mathrm{14,000}$. Hai khoản nợ thuế (phải nộp và hoãn lại) cùng tăng nên cộng. Khớp.
• ⚠️ Bẫy thanh lý tài sản: bỏ qua lãi bán đất 10.000 và lỗ thanh lý PP&E 2.000 — chúng thuộc dòng tiền đầu tư (CFI), không phải hoạt động.

3.4. Cộng ra CFO trực tiếp

Dòng	USD
Tiền thu từ khách	107.000
Tiền trả nhà cung cấp	(34.000)
Tiền trả nhân viên	(8.500)
Tiền trả lãi vay	(500)
Tiền nộp thuế	(14.000)
CFO	50.000

• Tự kiểm: $\mathrm{107,000}-\mathrm{34,000}-\mathrm{8,500}-500-\mathrm{14,000}=\mathrm{50,000}$. CFO = 50.000 USD.

---

4. Cách gián tiếp — từ lãi ròng gỡ về tiền

$$\text{CFO}=\text{NI}+\text{NCC}-\text{WC\_INV}$$

• Biến (trái sang phải):
  • NI — net income — lãi ròng, điểm xuất phát.
  • NCC — noncash charges — khoản hạch toán không phải tiền đã đi qua lãi: cộng lại khấu hao và lỗ thanh lý, trừ lãi thanh lý (vì lãi đã làm phồng lãi ròng nhưng tiền thật nằm ở CFI).
  • WC_INV — working capital investment — mức đầu tư thêm vào vốn lưu động: tài sản hoạt động tăng và nợ hoạt động giảm đều là tiền bị chôn, làm WC_INV dương → trừ ra.

Công thức này nói gì: lãi ròng đã trộn lẫn các khoản không phải tiền (khấu hao trừ vào lãi mà không chi tiền) và các khoản thuộc đầu tư (lãi/lỗ thanh lý). Cộng lại khoản không tiền, gỡ khoản đầu tư, rồi trừ phần tiền bị giam trong vốn lưu động → ra tiền hoạt động thật.

4.1. Bước cộng/trừ khoản không tiền

Dòng	USD
Lãi ròng (NI)	39.000
Cộng khấu hao	7.000
Cộng tăng thuế hoãn lại DTL	5.000
Cộng lỗ thanh lý PP&E	2.000
Trừ lãi bán đất	(10.000)
Cộng dồn (subtotal)	43.000

• ⚙️ Vì sao mỗi khoản:
  • Khấu hao cộng lại vì đã trừ vào lãi mà không chi tiền.
  • Tăng DTL cộng lại vì là chi phí thuế ghi nhận nhưng chưa nộp tiền.
  • Lỗ thanh lý cộng lại, lãi bán đất trừ ra — cả hai thuộc đầu tư (CFI), phải gỡ khỏi lãi để khỏi tính hai lần.
• Tự kiểm: $\mathrm{39,000}+\mathrm{7,000}+\mathrm{5,000}+\mathrm{2,000}-\mathrm{10,000}=\mathrm{43,000}$. Khớp.

4.2. Bước điều chỉnh vốn lưu động

Áp quy tắc dấu: tài sản hoạt động tăng trừ, giảm cộng; nợ hoạt động tăng cộng, giảm trừ.

Dòng	USD
Tăng phải thu (tài sản)	(1.000)
Giảm tồn kho (tài sản)	2.000
Tăng phải trả (nợ)	4.000
Giảm lương phải trả (nợ)	(3.500)
Tăng lãi vay phải trả (nợ)	500
Tăng doanh thu nhận trước (nợ)	4.000
Tăng thuế phải nộp (nợ)	1.000
CFO	50.000

• Tự kiểm: subtotal $\mathrm{43,000}$ cộng phần vốn lưu động $(-\mathrm{1,000}+\mathrm{2,000}+\mathrm{4,000}-\mathrm{3,500}+500+\mathrm{4,000}+\mathrm{1,000})=\mathrm{7,000}$ → $\mathrm{43,000}+\mathrm{7,000}=\mathrm{50,000}$. Khớp đúng CFO của cách trực tiếp — hai cách ra cùng 50.000 USD.

4.3. Cách gộp vốn lưu động một lượt

Thay vì từng dòng, có thể tính vốn lưu động không-tiền theo khối:

$$\text{WC\_INV}=\mathrm{\Delta }(\text{Tài sản hoạt động}-\text{Nợ hoạt động})$$

Khoản	20X7	20X6
Tài sản ngắn hạn trừ tiền	15.000	16.000
Nợ ngắn hạn trừ cổ tức phải trả	28.000	22.000
Vốn lưu động không-tiền	(13.000)	(6.000)

• Tính WC_INV: vốn lưu động không-tiền đi từ −6.000 xuống −13.000, tức giảm 7.000 → WC_INV = −7.000 (vốn lưu động co lại, giải phóng tiền).
• Ráp công thức: $\text{CFO}=\text{NI}+\text{NCC}-\text{WC\_INV}=\mathrm{39,000}+\mathrm{4,000}-(-\mathrm{7,000})=\mathrm{50,000}$.
  • Ở đây NCC gộp = $\mathrm{7,000}+\mathrm{5,000}+\mathrm{2,000}-\mathrm{10,000}=\mathrm{4,000}$.
• Tự kiểm: $\mathrm{39,000}+\mathrm{4,000}+\mathrm{7,000}=\mathrm{50,000}$. Khớp.

---

5. Lập CFI — dòng tiền đầu tư

CFI bắt từ thay đổi tài sản dài hạn (PP&E, đất). Khó ở chỗ phải tách phần mua sắm khỏi phần thanh lý. Dữ liệu: PP&E gộp tăng 60.000 → 69.000, mua trong kỳ 25.000 (thuyết minh), khấu hao lũy kế 9.000 → 12.000, đất 40.000 → 35.000, lãi bán đất 10.000, lỗ thanh lý PP&E 2.000.

5.1. Suy tiền thu từ thanh lý PP&E

$$\text{Nguyên giá đã thanh lý}=\text{PP\&E đầu}+\text{Mua}-\text{PP\&E cuối}$$

• Tính bốn bước (Schweser answer key):
  • Nguyên giá thanh lý: $\mathrm{60,000}+\mathrm{25,000}-\mathrm{69,000}=\mathrm{16,000}$.
  • Khấu hao lũy kế của tài sản thanh lý: $\mathrm{9,000}+\mathrm{7,000}-\mathrm{12,000}=\mathrm{4,000}$.
  • Giá trị còn lại khi thanh lý: $\mathrm{16,000}-\mathrm{4,000}=\mathrm{12,000}$.
  • Tiền thu thanh lý: giá trị còn lại 12.000 trừ lỗ 2.000 = 10.000 (bán dưới giá trị sổ sách nên lỗ).
• Tự kiểm: tiền thu 10.000 thấp hơn giá trị còn lại 12.000 đúng bằng khoản lỗ 2.000. Khớp.

5.2. Suy tiền thu từ bán đất

Đất không khấu hao nên giá trị sổ sách bằng nguyên giá.

• Tính (Schweser answer key):
  • Giá trị đất đã bán: $\mathrm{40,000}-\mathrm{35,000}=\mathrm{5,000}$ (không mua thêm đất).
  • Tiền thu bán đất: giá trị 5.000 cộng lãi 10.000 = 15.000 (bán trên giá trị sổ sách nên lãi).
• Tự kiểm: tiền thu 15.000 cao hơn giá trị sổ 5.000 đúng bằng khoản lãi 10.000. Khớp.

5.3. Cộng ra CFI

$$\text{CFI}=-\text{Tiền mua PP\&E}+\text{Tiền thu thanh lý}+\text{Tiền thu bán đất}$$

• Tính: $-\mathrm{25,000}+\mathrm{10,000}+\mathrm{15,000}=0$.
• Đọc ý nghĩa: tiền chi mua tài sản mới (25.000) tình cờ bằng đúng tiền thu từ bán tài sản cũ (10.000 + 15.000) nên CFI = 0.

---

6. Lập CFF — dòng tiền tài trợ

CFF gồm dòng tiền từ chủ nợ (vay/trả gốc) và từ cổ đông (phát hành/mua lại cổ phần, cổ tức). Dữ liệu: trái phiếu 10.000 → 15.000, vốn góp 50.000 → 40.000, lãi ròng 39.000, cổ tức công bố 8.500, cổ tức phải trả 1.000 → 6.000.

6.1. Dòng tiền từ trái phiếu

• Tính: trái phiếu đi từ 10.000 lên 15.000 (phát hành theo mệnh giá) → thu vào 5.000.

6.2. Dòng tiền từ cổ phần

• Tính: vốn góp đi từ 50.000 xuống 40.000 → mua lại ròng cổ phần, chi ra 10.000.

6.3. Cổ tức đã trả

Hai chặng: lấy cổ tức công bố, rồi điều chỉnh thay đổi khoản cổ tức phải trả.

Dòng	USD
Cổ tức công bố	(8.500)
Tăng cổ tức phải trả	5.000
Cổ tức đã trả bằng tiền	(3.500)

• Tự kiểm: cổ tức phải trả tăng 5.000 nghĩa là công bố 8.500 nhưng mới trả 3.500: $-\mathrm{8,500}+\mathrm{5,000}=-\mathrm{3,500}$. (Nợ tăng thì cộng.)
• ⚙️ Suy cổ tức công bố nếu đề không cho: cổ tức công bố = lãi giữ lại đầu + lãi ròng − lãi giữ lại cuối = $\mathrm{30,500}+\mathrm{39,000}-\mathrm{61,000}=\mathrm{8,500}$.

6.4. Cộng ra CFF

Dòng	USD
Dòng tiền trái phiếu	5.000
Dòng tiền cổ phần	(10.000)
Cổ tức đã trả	(3.500)
CFF	(8.500)

• Tự kiểm: $\mathrm{5,000}-\mathrm{10,000}-\mathrm{3,500}=-\mathrm{8,500}$. Khớp.

---

7. Ráp báo cáo và kiểm chéo

Nhóm	USD
CFO	50.000
CFI	0
CFF	(8.500)
Tổng dòng tiền	41.500
Tiền đầu kỳ (20X6)	11.500
Tiền cuối kỳ (20X7)	53.000

• Kiểm chéo: tổng dòng tiền $\mathrm{50,000}+0-\mathrm{8,500}=\mathrm{41,500}$ phải đúng bằng mức tăng tiền mặt $\mathrm{53,000}-\mathrm{11,500}=\mathrm{41,500}$. Khớp → báo cáo lập đúng.

---

8. Liên hệ bức tranh gốc

• Một CFO, hai cách trình bày — trực tiếp liệt kê tiền thu/chi từng nguồn, gián tiếp đi từ lãi ròng; cùng ra 50.000.
• CFI và CFF lập như nhau bất kể chọn cách nào — chỉ phần CFO khác cách trình bày.
• Phép kiểm chéo là lưới an toàn — tổng ba nhóm phải khớp mức thay đổi tiền; đây là cách tự bắt lỗi mọi bài lập báo cáo.
• Vì sao quan trọng cho phân tích: công thức gián tiếp NI + NCC − WC_INV phơi bày khoảng cách lãi với tiền — nền cho yếu tố chất lượng lợi nhuận đối chiếu CFO với lãi ròng ở reading sau.

---

✅ Tự kiểm nhanh

• CFO của ví dụ 20X7 là bao nhiêu, hai cách có ra giống nhau không? → 50.000 USD; trực tiếp và gián tiếp ra cùng con số. (mục 3.4, 4.2)
• Cách gián tiếp xử lý khấu hao thế nào, cách trực tiếp thì sao? → Gián tiếp cộng lại vào lãi ròng; trực tiếp bỏ qua hẳn vì không phải dòng tiền. (mục 1, 4.1)
• Lãi bán đất 10.000 cộng hay trừ trong cách gián tiếp, vì sao? → Trừ ra, vì nó thuộc CFI và đã làm phồng lãi ròng. (mục 4.1)
• Công thức CFO gián tiếp gồm những gì? → NI + NCC − WC_INV: lãi ròng cộng khoản không tiền trừ đầu tư vốn lưu động. (mục 4)
• CFI của ví dụ bằng 0 vì sao? → Tiền mua PP&E 25.000 đúng bằng tiền thu thanh lý 10.000 cộng bán đất 15.000. (mục 5.3)
• Tổng ba nhóm 41.500 phải khớp với cái gì? → Mức tăng tiền mặt 53.000 − 11.500 = 41.500. (mục 7)