Common-size và tỷ số — common-size balance sheet and ratios 📊

Hai công ty cùng ngành, một to một nhỏ. Công ty to có 26 nghìn đô nợ dài hạn, công ty nhỏ có 5 nghìn. Nhìn con số tuyệt đối thì công ty nhỏ có vẻ an toàn hơn nhiều. Nhưng đó là ảo giác do quy mô.

Làm sao bỏ được hiệu ứng quy mô để so công bằng ai đang gánh nhiều nợ hơn, ai có đủ tiền mặt trả nợ ngắn hạn hơn? Và sau khi quy về cùng thước, đo sức khỏe tài chính bằng những tỷ số nào?

File này dựng:

• Bảng common-size — quy mỗi khoản về phần trăm tổng tài sản, để so qua thời gian và giữa các công ty.
• Tỷ số thanh khoản — đo sức trả nợ ngắn hạn.
• Tỷ số khả năng trả nợ — đo sức trả nợ dài hạn.
• Giới hạn khi dùng các tỷ số này để so sánh.

---

Ký hiệu trong file

Format VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

• Common-size — common-size — quy mỗi khoản về phần trăm của tổng tài sản.
• Tỷ số thanh khoản — liquidity ratio — đo khả năng trả nợ ngắn hạn.
• Tỷ số khả năng trả nợ — solvency ratio — đo khả năng trả nợ dài hạn.

---

1. Bảng cân đối common-size

Bảng cân đối common-size (vertical common-size) = bảng diễn mỗi khoản mục thành phần trăm của tổng tài sản.

• ⚙️ Cơ chế: chia mọi dòng cho tổng tài sản → tổng tài sản thành 100%, mọi khoản khác thành tỷ trọng. Hiệu ứng quy mô (to/nhỏ) bị triệt tiêu.
• 🔍 Cách nhận diện công dụng: quy về phần trăm cho phép hai kiểu so sánh:
  • So qua thời gian (time-series) — cùng một công ty qua nhiều năm.
  • So chéo công ty (cross-sectional) — nhiều công ty cùng kỳ.
• 💡 Ý nghĩa: phần trăm trên bảng common-size chính là một dạng tỷ số bảng cân đối — so một khoản với tổng tài sản. Cùng với phân tích common-size, dùng để đánh giá thanh khoản và khả năng trả nợ.

1.1. Bảng ví dụ — East và West

Hai công ty đối thủ cùng ngành, đã quy về common-size (phần trăm tổng tài sản):

Khoản mục	East	West
Tiền mặt	5%	10%
Khoản phải thu	8%	7%
Hàng tồn kho	12%	6%
Tài sản ngắn hạn	25%	23%
Nhà xưởng thiết bị	71%	77%
Goodwill	4%	0%
Tổng tài sản	100%	100%
Nợ ngắn hạn	22%	7%
Nợ dài hạn	58%	33%
Tổng nợ	80%	40%
Vốn chủ sở hữu	20%	60%

(Bảng trên là số thật trong text nguồn Schweser, ví dụ East/West.)

• 🔍 Đọc bảng — rút ra gì:
  • Thanh khoản — tài sản ngắn hạn hai bên sàn sàn (25% so 23%), nhưng nợ ngắn hạn của East (22%) cao hơn hẳn West (7%) → East kém thanh khoản hơn, khó trả nợ ngắn hạn đúng hạn. East cũng ít tiền mặt hơn (5% so 10%).
  • Hàng tồn kho — East 12% gấp đôi West 6%; tồn kho cao có thể là dấu hiệu hàng ế, cần soi thêm.
  • Khả năng trả nợ dài hạn — nợ dài hạn của East (58%) cao hơn nhiều West (33%) → cấu trúc vốn của East nặng nợ hơn, rủi ro trả nợ dài hạn lớn hơn.
  • Chiến lược tăng trưởng — East có goodwill (4%), West không → East lớn lên bằng mua lại doanh nghiệp (xem file 02), có thể tài trợ bằng nợ; West lớn lên nội bộ.

---

2. Tỷ số thanh khoản

Tỷ số thanh khoản (liquidity ratio) đo khả năng trả các nghĩa vụ ngắn hạn khi tới hạn. Ba tỷ số, càng xuống càng khắt khe (loại bớt tài sản khó biến thành tiền).

$$\text{Tỷ số thanh toán hiện hành}=\frac{\text{Tài sản ngắn hạn}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$$$$\text{Tỷ số thanh toán nhanh}=\frac{\text{Tiền}+\text{Chứng khoán thị trường}+\text{Khoản phải thu}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$$$$\text{Tỷ số tiền mặt}=\frac{\text{Tiền}+\text{Chứng khoán thị trường}}{\text{Nợ ngắn hạn}}$$

• Biến:
  • Tỷ số thanh toán hiện hành (current ratio) — toàn bộ tài sản ngắn hạn chia nợ ngắn hạn.
  • Tỷ số thanh toán nhanh (quick ratio / acid-test) — bỏ hàng tồn kho ra khỏi tài sản ngắn hạn, chỉ giữ tiền, chứng khoán thị trường, khoản phải thu.
  • Tỷ số tiền mặt (cash ratio) — khắt khe nhất, chỉ tiền và chứng khoán thị trường.

Các công thức này nói gì: đều đo "có bao nhiêu tài sản dễ biến thành tiền cho mỗi đồng nợ ngắn hạn". Càng xuống càng loại bớt thứ khó bán: tỷ số nhanh bỏ tồn kho (khó bán nhanh), tỷ số tiền mặt bỏ luôn cả khoản phải thu.

• 🔍 Cách nhận diện — vì sao xét cả ba: so ba tỷ số với nhau lộ ra cơ cấu tài sản ngắn hạn.
  • Tỷ số hiện hành cao nhưng tỷ số nhanh thấp → công ty đang ôm nhiều hàng tồn kho (vì khác biệt giữa hai tỷ số chính là tồn kho).
  • Tỷ số nhanh cao nhưng tỷ số tiền mặt thấp → nhiều khoản phải thu (chưa thu được tiền).

---

3. Tỷ số khả năng trả nợ

Tỷ số khả năng trả nợ (solvency ratio) đo khả năng trả nghĩa vụ dài hạn.

$$\text{Nợ dài hạn trên vốn chủ}=\frac{\text{Nợ dài hạn}}{\text{Vốn chủ sở hữu}}$$$$\text{Tổng nợ trên vốn chủ}=\frac{\text{Tổng nợ}}{\text{Vốn chủ sở hữu}}$$$$\text{Tỷ số nợ}=\frac{\text{Tổng nợ}}{\text{Tổng tài sản}}$$$$\text{Đòn bẩy tài chính}=\frac{\text{Tổng tài sản}}{\text{Vốn chủ sở hữu}}$$

• Biến:
  • Nợ dài hạn trên vốn chủ (long-term debt-to-equity) — nợ dài hạn so vốn chủ.
  • Tổng nợ trên vốn chủ (total debt-to-equity) — toàn bộ nợ so vốn chủ.
  • Tỷ số nợ (debt ratio) — tổng nợ so tổng tài sản.
  • Đòn bẩy tài chính (financial leverage) — tổng tài sản so vốn chủ.

Các công thức này nói gì: đều đo công ty dựa vào nợ nhiều hay vốn chủ nhiều để tài trợ tài sản. Nợ càng lớn so vốn chủ thì rủi ro trả nợ dài hạn càng cao.

• 🔍 Cách nhận diện — xét cả nhóm:
  • "Nợ" ở đây thường hiểu là nghĩa vụ có trả lãi.
  • Đòn bẩy tài chính bắt cả nghĩa vụ có lãi lẫn không có lãi, nên rộng hơn các tỷ số nợ.
  • Nợ dài hạn trên vốn chủ cao nhưng tổng nợ trên vốn chủ tương đối thấp (so công ty khác) → công ty đó dùng ít nợ ngắn hạn, gánh nặng nghiêng về nợ dài hạn.

---

4. Giới hạn của phân tích tỷ số

⚠️ Tỷ số bảng cân đối hữu ích nhưng có bốn giới hạn phải nhớ:

• So với công ty cùng ngành bị giới hạn bởi khác biệt chuẩn kế toán và ước tính giữa các công ty.
• Tỷ số không so được giữa các ngành khác nhau — cơ cấu tài sản/nợ mỗi ngành mỗi khác.
• Đọc tỷ số cần nhiều phán đoán — không có ngưỡng "đúng" tuyệt đối.
• Dữ liệu bảng cân đối chỉ là một thời điểm — ảnh chụp cuối kỳ, không phản ánh biến động trong kỳ.

---

5. Liên hệ bức tranh gốc

• Common-size = bỏ hiệu ứng quy mô để so công bằng; tỷ số thanh khoản đo sức trả nợ ngắn hạn, tỷ số khả năng trả nợ đo sức trả nợ dài hạn.
• Vì sao quan trọng: đây là bước gói lại của cả cụm — sau khi đọc đúng từng ngăn (tài sản vô hình, goodwill, công cụ tài chính, nợ), quy hết về phần trăm và tỷ số mới ra được kết luận "công ty này khỏe hay yếu, nặng nợ hay không".
• Vai trò với nền quant của anh: common-size chính là chuẩn hóa đặc trưng (feature normalization) — biến giá trị tuyệt đối phụ thuộc quy mô thành tỷ trọng so được chéo công ty, đúng bước tiền xử lý trước khi đưa vào mô hình so sánh. Bốn giới hạn ở mục 4 là lời nhắc: ngay cả sau chuẩn hóa, khác biệt chuẩn kế toán vẫn là nhiễu hệ thống cần cảnh giác.

---

✅ Tự kiểm nhanh

1. Bảng common-size dọc diễn mỗi khoản theo phần trăm của gì? → Phần trăm của tổng tài sản. (mục 1, bài 4.1)
2. East tài sản ngắn hạn 25%, nợ ngắn hạn 22%; West 23% và 7% — ai thanh khoản kém hơn? → East, vì nợ ngắn hạn cao hơn nhiều dù tài sản ngắn hạn sàn sàn. (mục 1.1)
3. Tỷ số thanh toán nhanh khác tỷ số hiện hành ở chỗ nào? → Bỏ hàng tồn kho ra khỏi tử số (chỉ giữ tiền, chứng khoán thị trường, khoản phải thu). (mục 2)
4. Ba tỷ số nào đo thanh khoản, ba/bốn tỷ số nào đo khả năng trả nợ? → Thanh khoản: hiện hành, nhanh, tiền mặt. Khả năng trả nợ: nợ dài hạn/vốn chủ, tổng nợ/vốn chủ, tỷ số nợ, đòn bẩy tài chính. (mục 2, 3, bài 4.2)
5. Tỷ số bảng cân đối có so được giữa hai ngành khác nhau không? → Không nên; cơ cấu mỗi ngành mỗi khác, đó là một giới hạn. (mục 4)