Nợ phi ngắn hạn — non-current liabilities 🏦

Một công ty phát hành trái phiếu để vay tiền. Nhưng trái phiếu hiếm khi bán đúng bằng mệnh giá ghi trên giấy — lãi suất thị trường nhích một chút là giá phát hành đã lệch khỏi mệnh giá. Vậy khoản nợ này ghi trên bảng theo số nào: số tiền thực thu, hay mệnh giá phải trả lúc đáo hạn?

Và có một loại nợ kỳ lạ hơn: công ty chưa nợ ai tiền mặt cả, nhưng vẫn phải ghi một khoản "nợ thuế" — chỉ vì kế toán thuế và kế toán tài chính tính chi phí ở hai thời điểm khác nhau.

File này dựng:

• Nợ tài chính dài hạn ghi theo giá nào (giá gốc phân bổ), và khi nào ghi theo giá trị hợp lý.
• Thuế hoãn lại phải trả — sinh ra từ đâu, vì sao là một khoản nợ.

---

Ký hiệu trong file

Format VIẾT TẮT — English — nghĩa. Bản gom toàn cụm xem concept.md.

• Giá gốc phân bổ — amortized cost — giá phát hành trừ gốc đã trả, cộng/trừ phần phụ trội hoặc chiết khấu đã phân bổ.
• Mệnh giá — face value / par value — số tiền ghi trên trái phiếu, phải trả lúc đáo hạn.

---

1. Phạm vi nợ phi ngắn hạn

Nợ phi ngắn hạn (non-current liability) = nghĩa vụ trả sau hơn một năm. Trong reading này gồm hai nhóm:

• Nợ tài chính dài hạn (vay ngân hàng, trái phiếu phát hành, một số phái sinh).
• Thuế hoãn lại phải trả (nợ thuế phát sinh từ chênh lệch thời điểm ghi nhận).

---

2. Nợ tài chính dài hạn

2.1. Ghi theo giá gốc phân bổ — mặc định

• ⚙️ Cơ chế: nợ tài chính dài hạn (long-term financial liabilities) gồm vay ngân hàng, thương phiếu phải trả, trái phiếu phải trả, một số phái sinh. Nếu không phát hành đúng mệnh giá thì thường ghi trên bảng theo giá gốc phân bổ.

$$\text{Giá gốc phân bổ}=\text{Giá phát hành}-\text{Gốc đã trả}+\text{Chiết khấu đã phân bổ}-\text{Phụ trội đã phân bổ}$$

• Biến (trái sang phải):
  • Giá gốc phân bổ (amortized cost) — giá trị nợ ghi sổ tại một thời điểm.
  • Giá phát hành (issue price) — số tiền thực thu khi phát hành.
  • Gốc đã trả (principal payments) — phần vốn gốc đã hoàn.
  • Chiết khấu đã phân bổ (amortized discount) — chênh nếu phát hành dưới mệnh giá, cộng dần.
  • Phụ trội đã phân bổ (amortized premium) — chênh nếu phát hành trên mệnh giá, trừ dần.

Công thức này nói gì: nếu phát hành lệch mệnh giá, phần chênh (phụ trội hay chiết khấu) được phân bổ dần qua chi phí lãi vay suốt đời khoản nợ. Kết quả là giá trị nợ trên bảng dịch dần về mệnh giá đúng lúc đáo hạn.

• 🔍 Cách nhận diện hướng dịch chuyển:
  • Phát hành dưới mệnh giá (có chiết khấu) → giá trị nợ trên bảng tăng dần theo thời gian tới mệnh giá.
  • Phát hành trên mệnh giá (có phụ trội) → giá trị nợ giảm dần về mệnh giá.
• ⚠️ Bẫy: trái phiếu phát hành có chiết khấu thì nợ tăng theo thời gian — nghe ngược trực giác (nợ tự lớn lên) nhưng đúng, vì ban đầu thu ít hơn mệnh giá mà cuối cùng vẫn phải trả đủ mệnh giá. Xem bài 3.1.

2.2. Ghi theo giá trị hợp lý — một số trường hợp

Một số nợ tài chính ghi theo giá trị hợp lý thay vì giá gốc phân bổ:

• Nợ giữ để kinh doanh (held-for-trading) — ví dụ vị thế bán khống một cổ phiếu (có thể xếp nợ ngắn hạn).
• Nợ phái sinh (derivative liabilities).
• Nợ phi phái sinh có rủi ro được phòng hộ bằng phái sinh.

---

3. Thuế hoãn lại phải trả

3.1. Sinh ra từ đâu

• ⚙️ Cơ chế: thuế hoãn lại phải trả (deferred tax liability) = thuế thu nhập sẽ phải nộp ở kỳ sau, sinh ra do chênh lệch thời điểm giữa kế toán tài chính (báo cáo cho cổ đông) và kế toán thuế (khai cho cơ quan thuế).
• Khi nào sinh ra: khi chi phí thuế ghi trên báo cáo tài chính lớn hơn số thuế thực nộp theo kế toán thuế ở kỳ này — tức kỳ này nộp ít, để dành phần phải nộp sang kỳ sau.
• Hai tình huống điển hình:
  • Khấu hao nhanh cho thuế, đường thẳng cho báo cáo — công ty khấu hao nhanh khi khai thuế (chi phí nhiều, thuế nộp ít sớm) nhưng khấu hao đều khi báo cáo tài chính → kỳ đầu nộp thuế ít hơn chi phí thuế ghi sổ → nợ thuế hoãn lại.
  • Ghi nhận doanh thu/lãi trước khi bị đánh thuế — ví dụ ghi nhận lãi của công ty con trước khi công ty con chia cổ tức về; lãi đã vào báo cáo nhưng chưa bị đánh thuế.

3.2. Vì sao là một khoản nợ

• 💡 Ý nghĩa: đây thật sự là một nghĩa vụ — phần thuế hôm nay nộp ít hơn rồi sẽ phải nộp bù ở kỳ sau. Khi tới lúc nộp thật, thuế hoãn lại đảo ngược (reverse) và khoản nợ này tiêu đi.
• 🔍 Cách nhận diện: thấy chênh lệch giữa "chi phí thuế trên báo cáo" và "thuế thực nộp" do thời điểm ghi nhận → nghĩ tới thuế hoãn lại. (Chi tiết phần này nằm ở reading riêng về phân tích thuế thu nhập — ở đây chỉ cần nắm khái niệm.)

---

4. Liên hệ bức tranh gốc

• Phía nợ cũng có chuyện "ghi theo giá nào" giống phía tài sản: nợ tài chính dài hạn mặc định ghi theo giá gốc phân bổ, dịch dần về mệnh giá; một số ít ghi theo giá trị hợp lý.
• Vì sao quan trọng cho phân tích: giá trị nợ trên bảng không cố định — trái phiếu chiết khấu làm nợ tự tăng qua thời gian, ảnh hưởng các tỷ số đo gánh nặng nợ. Thuế hoãn lại là một khoản nợ "mềm" cần hiểu đúng khi tính tổng nợ.
• Dẫn sang đâu: sau khi đọc đúng cả tài sản (file 01-03) lẫn nợ (file này), bước cuối là quy toàn bảng về phần trăm và tính tỷ số đo sức khỏe — sang file 05.

---

✅ Tự kiểm nhanh

1. Nợ tài chính dài hạn không phát hành đúng mệnh giá thì ghi theo giá nào? → Giá gốc phân bổ, dịch dần về mệnh giá tới lúc đáo hạn. (mục 2.1)
2. Trái phiếu phát hành có chiết khấu thì giá trị nợ trên bảng tăng hay giảm theo thời gian? → Tăng dần tới mệnh giá (phụ trội thì ngược lại, giảm dần). (mục 2.1, bài 3.1)
3. Thuế hoãn lại phải trả sinh ra khi nào? → Khi chi phí thuế trên báo cáo tài chính lớn hơn thuế thực nộp ở kỳ này do chênh lệch thời điểm ghi nhận (vd khấu hao nhanh cho thuế). (mục 3.1)
4. Loại nợ tài chính nào ghi theo giá trị hợp lý? → Nợ giữ để kinh doanh, nợ phái sinh, nợ được phòng hộ bằng phái sinh. (mục 2.2)